Խաչքարեր

Սեպագրեր

Վիմագրեր

You are here

Իվարշա աստվածությունը

Մասնակիցը եղի՛ր մեր հետաքրիր արշավներին

        Այս աստվածությունը Մհերի դռան արձանագրությունում հիշատակված չէ։ Այն հայտնի է Էրեբունի քաղաքի պալատական կառույցի «սուսի» տա­ճարի սրբատաշ մուտքի աձ և ձախ շարվածքում 1956 թ. բացված, միևնույն բովանդակությամբ երկու արձանագրություններից1, ուր խոսվում է այն մասին, որ Արգիշթի 1-ը այս տաճարը հիմնել է Իվարշա աստվածության պատվին. «Իվարշա աստծուն այս «սուսին» Արգիշթի Մինուաոր ին կառուցեց։ Արգիշթին ասում է՛— հողն ամայի (՞) էր, ոչ (մի) բան այնտեղ կառուց­ված (չէր): Արգիշթին արքա (է) հզոր, արքա (է) մեծ, տեր (է) Տուշպա քաղաքի»2
         «Սուսին» պալատական գողտրիկ մի տաճար է /Էրեբերունիում՝ 40 մ3 (8 մ X 5 մ) տարածքով /  և սովորաբար կառուցվել է Խալդի աստվածության համար3։ Նկատի ունենալով այս  վերջին հանգամանքը, Մ. Ա. Իսրայելյանը Իվարշային համարում Է Էրեբունիում Խալդիին համազոր ընկալված մի աստվածություն։  Մ․ Ա. Իսրայելյանի և ն. Վ․  Հարությունյանի կարծիքով Իվարշան տեղական՝ Ուազա երկրի գլխավոր աստվածությունն է և այս վայ­րերի   բնակչությանը    սիրաշահելու   նպատակով   է,    որ    Արգիշթի   I-ը    «սուսի» տաճար է ձոնել Իվարշային4։
      Այս  աստծո ծագմանը և պաշտամունքին հանգամանալից անդրադարձել է նաև Գ․  Ա. Մեյիքիշվիլին։ Նա ևս գտնում է, որ Իվարշան բիայնական ծագ­ման աստվածություն չէ, որ Իվարշան էրեբունիի «սուսի» տաճարում փոխա­րինում է Խալդիին և որ այստեղ նա անձնավորում է Խալդիի կարևորագույն հատկանիշներից մեկը։
1․Урартские клинообразные надписи, II. N396-397:
2.Մ. Ա. Իսրայելյան, Էրեբունի բերդ-քաղաքի  պատմություն, Երևան, 1970թ. արձ,  6-7:
3. Մ. Ա.Իսրայելյան, նշվ. աշխ. էջ 75, 79: Մ. Ա. Իսրայելյան, Արին բերդի «Սուսի» տաճարը և նրա արձանագրությունները, «Տեղեկագիր», 1975, N9, Էջ 94:
4. Մ. Ա. Իսրայելյան, Էրեբունի բերդ-քաղաքի պատմություն, էջ 75, 79
5.Г. А. Меликишвили, К вопросу о хетто-цупанинйских переселенцах в Урарту, ВДИ, 1958, N2, Էջ 45-46: Գ. Մելիքիշվիլին Իմարշա դիցանունը բացատրում է լուվիերեն imarsa /հովիտ/ բառով /տե'ս Г. А. Меликишвили, նշվ. աշխ, էջ 44, Г. А. Меликишвили, К узученуию восточномалоазийской этонимики, ВДИ, 1962, 14, էջ 60, ծամ.64/: Իսկ Հ.Հ Կարագյոզյանը այն ստուգաբանում է լուվիերեն uusa արցունք բառով /տե'ս О. О Карагезян, 

Գ. Ա. Սելիքիշվիլին գտնում է նաև, որ Իվարշան համապատասխանում է լուվիական աղբյուրներից հայտնի Իմարշիա աստ­վածությանը և որ նրա պաշտամունքը իրենց հետ են բերել Խաթե և Ծուպա երկրներից  Էրեբունիի  կառուցմանը  նախորդած  տարում գերեվարված  և այնուհետև այստեղ վերաբնակեցված մարդիկ5․  համաձայն Արգիշթի I-ի տա­րեգրության տվյալների,  այդ արշավանքի ժամանակ Խաթե և Ծուպա. երկրներից տեղահանվելէ 2539 պատանի, 8698 տղամարդ և 18047 կին։                      Տարեգրության նույն II սյունակում հիշատակվում է, որ Էրեբունի են վերաբնակեցվել Խաթե և Ծուպա երկրից բերված 6600 զինվորներ։ Գ. Ա. Մելիքիշվիլու կարծիքով, այս 6600  զինվորները վերը հիշատակված 8698 տղամարդկանց թվից են առանձնացված և Էրեբունիում վերաբնակեցվել են այս  զինվորների հետ միասին նաև նրանց ընտանիքները ։ Հետևաբար, պիտի  ենթադրել, որ Էրեբունի է բերեվել վերոհիշյալ արշավանքի ժամանակ տեղա­հանված ամբողջ բնակչությունը՝ մոտ 29 հազար մարդ։

        Որ Իվարշան իրոք ծագում է Հայկական լեռնաշխարհի արևմտյան շրջաններից, վկայում է նաև այն հանգամանքը, որ Իվարշա դիցանունն ավարտվում է -sa անվանակերտ և տեղանվանակերտ վերջածանցով, որը, ինչպես՛ նշում է․ Գ․ Ղափանցյանը, տարածված էր Փոքր Ասիայում և ավելի արև­մուտք, մինչև Հունաստան ներառյալ։
              Անվիճելի է, որ Իվարշան հնդեվրոպական ծագման մի աստվածություն է. ավելին, Ի. Մ. Դյակոնովը գտնում է, որ Էրեբունիի վերաբնակիչները հա­յախոս  են  եղել  և  այդ հայկական  տարրի   աստվածությունն  է  Իվարշան։
          Իվարշայի անունը հիշատակված է նաև Ռուսա II-ի Կարմիր բլոլրի արձանագրոuթյոuնոuմ։ Այստեղ, սակայն, նա այնպիսի երևելի դիրք չունի,, ինչպիսին  ուներ Էրեբունիի արձանագրություններում։
         Հայտնի է, որ ուրարտական դիցարանում յուրաքանչյուր աստվածու­թյուն ուներ իր որոշակի տեղը և նրանց հիշատակության ժամանակ պահ­պանվում էր համապատասխան հաջորդականություն, ըստ իրենց ունեցած նշանակության, վերադասից ստորադաս։ Այս կառուցվածքում յուրաքանչ­յուր, նույնիսկ ամենաբարձրակարգ դիցուհին հիշատակվում է արական աստվածությունների թվարկումից հետո միայն։ Նշված օրինաչափությունը ընդհանուր էր նաև Ուարուբաինի աստվածուհու համար, որը քննվող արձա­նագրությունում հիշատակված է այլ աստվածությունների հետ միասին, հե­տևյալ հերթականությամբ՝ Խալդի, Թեյշբա, Շիվինի, Անիկու, Ուարուբաինի,. Խալդի աստծո զենքը, Խալդի աստծո դարպասները, Իվարշա։ Այսինքն, Իվարշա աստվածությունն այստեղ հիշատակված է Ուարուբաինի դիցուհուց  հետո,  ուրեմն Իվարշան  այստեղ ընկալված է  որպես  դիցուհի։
        Էրեբունիի արձանագրություններում, սակայն, Իվարշան ընկալված է որպես արական մի աստվածություն, քանի որ ըստ ուրարտական աղբյուր­ների (բացառությամբ Ուարաբաինիի) հայտնի չէ որևէ դիցուհու հիշատա­կության փաստ (Ուրարտուի դիցուհիները հայտնի են Մհերի դռան արձանա­գրությունից, ուր ամփոփված են ընդհանրապես տվյալ ժամանակաշրջանի բոլոր ուրարտական աստվածությունները), դիցուհիները երբեք չեն հիշա­տակվում առանց արական աստվածությունների ընկերակցության և վերջա­պես հայտնի չէ պաշտամունքային որևէ կառույց՝ ձոնված որևէ աստվածու­հու   (նրանց   պաշտոն   էր   մատուցվում  իրենց   ամուսինների   տաճարներում):
         Հետևաբար, Իվարշան Էրեբունիի արձանագրություններում, ուր նա հիշա­տակված է աոանձին, որին տաճար է ձոնվում և որի պաշտամունքը նույ­նացվում է Խալդիի հետ, չէր կարող ընկալված լինել որպես իգական մի երևույթ։
         Էրեբունիի և Կարմիր բլուրի քննված արձանագրություններից հայտնի  փաստերի զուգադրումը ինքնին հանգեցնում է այն մտքին, որ Իվարշան Ուրարտուում պաշտվել   է   որպես   երկսեռ   մի   աստվածություն։
         Իվարշայի պաշտամունքն Ուրարտուում վկայված է մ. Թ․ ա. մոտավո­րապես 783 թվականից (էրեբունիում)։ Այն անցողիկ բնույթ չի ունեցել, քա­նի որ նրա անունը հիշատակվում է նաև շուրջ 100 տարի անց՝ Ռուսա II-ի կողմից, Թեյշեբաինիի արձանագրությունում, հետևաբար Արարատյան ղաշտավայրում իսկապես եղել է այս աստվածությանը պաշտող բավականին հոծ բնակչություն, որը կարողացել է պահել իր ինքնությունը այս 108 տա­րիների ընթացքում։
          Հետուրարտական ժամանակաշրջանում Իվարշայի էրեբունիի տաճարը վերակառուցվել է մեհյանին, իսկ Խալդիի տաճարի սյունազարդ հատվածը՝ ապադանայի, ուր դրված է եղել զոհարան։ Կ․Լ․  Հովհաննիսյանի կարծիքով, Էրեբունիի ապադանան նախատեսված է եղել ոչ միայն պաշտոնական ընդունելությունների համար, այլև եղել է վայր, ուր կատարվել  են պաշտամուն­քային ծիսակատարություններ։ Այստեղ պեղված զոհարանը, նրա կարծիքով, օգտագործվել է զրադաշտականության հետևորդների պաշտամունքային արարողությունների համար։ Վերոհիշյալ վերակառուցումները Կ.Լ. Հովհան­նիսյանը բացատրում է Աքեմենյանների կրոնական քաղաքականությամբ .ամբողջ    կայսրության   համար    սահմանել    Ահուրամազդայի   պաշտամունքը։
          Նման կրոնական քաղաքականության առկայությունն Աքեմենյանների օրոք չի բացառվում, սակայն այն կրում էր մասնավոր բնույթ և ուներ հիմ­նականում ապստամբ երկրները պատժելու նպատակ և, ոչ մի դեպքում կրոնական անհանդուրժողականության հետևանք չէ: Աքեմենյանների կրոնը օրթոդոքս զրադաշաականություն չէր  այն բնութագրվում է որպես մի կոմպրոմիս Զրադաշտի գաղափարախոսության և Իրանի հին կրոնի միջև, կա­յացած Դարեհ 1-ի օրոք։ Առաջին Աքեմենյանների գլխավոր աստվածու­թյունը մինչև Գաումատան (մ. թ. ա, 522 թ.), ինչպես ենթադրվում է, Միհրն  է եղել:
        Դարեհ I-ը և նրան հաջորդած Աքեմենյանները Ահուրամազդայից բացի շարունակում էին երկրպագել իրանական և այլ ծագման ուրիշ աստվածու­թյունների։ Աքեմենյանների բազմաստված կրոնը իր տեսակի մեշ բացա­ռություն չէր և նրա հետևորդներին ևս բնորոշ էր կրոնական հանդուրժողականությունը ։ Չնայած սրան, Աքեմենյան Պարսկաստանի կրոնի ազդեցությունը Հայաստանում մեծ է եղել։.
         Այս առումով ուշագրավ է նաև Էրեբունիի ամրոցի «սուսի» տաճարի Մեհյանի վերակառուցվելու հանգամանքը։ Փաստ՝ վկայող այն մասին, որ մինչ   այդ   վերակառուցումը  Էրերունիում   գոյատևել   է   Իվարշայի   պաշտամունքը, . քանի որ հին պաշտամունքային; վայրերը հաճախ  օգտագործվում էին նոր կրոնի տարածման համար, նկատի էր առնվում այն հանգամանքը, որ ժողովուրդը պիտի շարունակի ուխտի գնալ սովորական դարձած պաշտա­մունքային  վայրերը .և հաղորդվել նոր  կրոնի հետ:
          Հիմք կա. ենթադրելու, որ Իվարշա աստվածության, պաշտամունքն, Էրեբունիում հարատևել է և այս վերակառուցումից հետո ընկած ժամանակահատվածում։ Այս մասին են խոսում իրենց նախնական տեղում  թողնված տաճարի այն քարերը, որոնց վրա արձանագրված է, որ տաճարը Իվարշայինն է։  Հետևաբար  պիտի ենթադրել,  որ Էրեբունիում տեղի է ունեցել Ւվարշայի պաշտամունքի միաձուլումը հնչ-որ իրանական աստվածության հետ֊․ Իվարշան ստացել է մի երկրորդ անուն, սակայն Արարատյան դաշտի բնակ­չության համար այս աստվածության էությունը քիչ բանով է փոխվել։ Ավելի  ուշ,  աստվածության իրանական  անունը դուրս  է մղել Իվարշայի  անվանումը։
        Եթե ընդունենք, որ «սուսի» տաճարը վերակառուցումից հետո ձոնվել է Միթրային, ապա կունենանք միևնույն սրբավայրում տարբեր ժամանակ­ներում, երեք տարբեր աստվածությունների պաշտամունքների միաձուլման  պատկեր՝ Խալդի- Իվարշա -Միթրա. արդյունքում՝ Միհրի (Մհերի) պաշտա­մունքի առաջացումն է Հայաստանում։ Այս առում ով ուշագրավ է, որ Ի, Մ. Դյակոնովը, խոսելով Խալդիի և Միթրայի պաշտամունքների միաձուլման՛ փաստի մասին, նշում է, որ այն միջնորդվել է ինչ֊որ մի երրորդ աստվածու­թյան հետ Խալդիի միաձուլմամբ։ Հնարավոր է, որ այդ երրորդ աստվա­ծությունը Իվարշան  եղած լինի։
 
Ս․ Հմայակյան, Վանի թագավորության պետական կրոնը, Երևան, 1990թ․ էջ 60-63:

Հարցում

Արեգնափայլի Ձե՛ր գնահատականը:

Մենք Facebook-ում

Այցելուներ

  • Բոլոր այցերը: 275199
  • Բոլոր այցելուները: 25560
  • Գրանցված օգտատերեր: 2
  • Վերջին գրանցված օգտատերը: sipan4434
  • Հրապարակված նյութեր: 269
  • Ձեր IP-ն: 54.81.195.240
  • Սկսած՝: 21/02/2017 - 22:52